Kıbrıs Olayları: 1959-1983 Süreçlerinde Gelişmeler

Giriş

1959 yılında imzalanan Zürih ve Londra Antlaşmaları doğrultusunda Türkiye, İngiltere ve Yunanistan’ın garantörlüğünde 1960’ta kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti, iki topluma eşit siyasi haklar tanıyordu. Ancak Rum tarafı, bu yapıyı Enosis doğrultusunda bir basamak olarak gördü ve cumhuriyetin 1963’te fiilen sona erişine zemin hazırladı.

11 Yıl Süren Kan ve Zulüm: Akritas Planı ve Katliamlar

21 Aralık 1963’te adadaki Türk varlığını tamamen yok etmeyi hedefleyen Akritas Planı yürürlüğe kondu. 1963 sonundan 1974’e kadar geçen süreçte Kıbrıs Türkleri, adanın sadece %3’lük bir bölümünde kalabildi; ağır ambargolar ve saldırılarla karşı karşıya kaldı. Ayvasıl köyündeki esirler ve toplu mezar olayları, bu dönemin zincirinden bazı hüzünlü anlarını oluşturdu. 1964’te Erenköy’deki direnişe destek veren Türk Hava Kuvvetleri’nin uçuşları sırasında jeti düşen Yüzbaşı Cengiz Topel, Rumlar tarafından esir alınarak şehit edildi ve cumhuriyet tarihinin ilk hava harp şehidi olarak kayda geçti. Saldırılar sonucunda 103 köy boşaltıldı.

Cuntacı Darbe ve Türkiye’nin Diploması Hamlesi

EOKA mensuplarının iç çekişmeleri ve Yunan cuntasının desteğiyle Nikos Sampson, 15 Temmuz 1974’te Başpiskopos Makarios’a karşı darbe yaparak iktidara geldi. Türkiye, 1960 Garanti Antlaşması’nı hatırlatarak diplomasiyle başladı; Başbakan Bülent Ecevit Londra’da ortak müdahale için görüşmeler yürüttü, ancak İngiltere’nin olumsuz yanıtı ve Yunanistan cuntasının katılımı olmaması üzerine tek taraflı müdahale kararı alındı. Ecevit’in “biz aslında savaş için değil, Türklere de Rumlara da barış getirmek için adaya gidiyoruz” sözleriyle hareketin amacı duyuruldu.

Harekatlar ve Sonuçları

1. Harekat (20 Temmuz 1974): Türk Silahlı Kuvvetleri adaya çıktı ve Rumların ilhak planı engellendi. BM Güvenlik Konseyi’nin 353 sayılı kararıyla ateşkes çağrısı yapıldı ve 22 Temmuz’da harekat durduruldu. 2. Harekat (14 Ağustos 1974): “Ayşe tatile çıksın” parolasıyla yeni bir operasyon başlatıldı; 16 Ağustos’a kadar ateşkes ilan edildi. Bu çatışmalarda 498 Türk askeri ve 340 KKTC vatandaşı şehit oldu. 126 Türk sivili ise çeşitli köylerde toplu mezarlara gömüldü; bazı olaylarda yaşlı ve çocuklar dâhil bir dizi sivil hayatını kaybetti.

KKTC’nin Kuruluşu

Barış Harekatı’nın güven ortamını tesis etmesiyle Kıbrıs Türkleri kendi siyasi iradelerini beyan etme imkanına kavuştu. Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi (1 Ekim 1974), Kıbrıs Türk Federe Devleti (13 Şubat 1975) ve 15 Kasım 1983’te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin resmi ilanıyla Kıbrıs Türk halkı kendi kaderini tayin etme hakkını dünyaya duyurdu.