İran’da hava kalitesi endişe verici seviyelere ulaşırken, çeşitli illerde eğitim düzeni de etkileniyor. Uzmanlar ve yetkililer, özellikle Tahran, El Borz, Kum, Batı Azerbaycan, Doğu Azerbaycan, Merkezi, Kazvin, Simnan ve İsfahan gibi şehirlerde hava kirliliğinin öğrencilerin sağlığını ve eğitime erişimini zorlaştırdığını belirtiyor. Bu illerde yoğun hava kirliliği sebebiyle okullar kapatılmakta veya dersler uzaktan yapılıyor.

Öte yandan, Hemedan, Geylan, Yezd, Kirman, Sistan-Beluçistan, Güney Horasan, Kuzey Horasan, Horasan-i Rezevi ve Zencan gibi bölgelerde ise grip salgını nedeniyle eğitimler uzaktan yürütülüyor. Bu bölgelerdeki sağlık ve eğitim kurumları, salgını kontrol altına almak ve halkın sağlığını korumak amacıyla önlemler alıyor.

Hava Kalitesi ve Küresel Sıralama

İsviçre merkezli hava izleme kuruluşu IQAir’in verilerine göre, Tahran bugün metreküp başına 225 mikrogram partikül madde ölçümüyle dünyanın en kirli şehirleri arasında üçüncü sırada yer aldı. Bu durum, başkentte yaşayanların sağlığını ciddi anlamda tehdit ediyor.

Hava Kalitesi Endeksi ve Ölçüm Bölgeleri

Hava kalitesini belirlemek için kullanılan endekse göre, bir metreküp havadaki PM10 partiküllerinin yoğunluğu şu şekilde sınıflandırılıyor:

• 0-50: Temiz hava (yeşil)
• 51-100: Orta
• 101-150: Hassas
• 151-200: Sağlıksız
• 201-300: Kötü

En yüksek risk ise 301-500 arasında olup, bu seviyeye ulaşan şehirlerde yaşam kalitesi ciddi şekilde etkilenmiş durumda.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, ülke genelinde hava kirliliğine neden olan sanayi tesislerine yönelik denetimlerini artırmaya devam ediyor. Bakanlık, 414 sanayi tesisi ve 802 bacadaki emisyon değerlerini Sürekli İzleme Merkezi (SİM) aracılığıyla 7 gün 24 saat kesintisiz takip ediyor.

Sürekli Emisyon Ölçüm Sistemleri (SEÖS) sayesinde, atmosfere salınan kirletici gazlar ve partikül maddeleri anlık olarak ölçülüp kaydediliyor. Bu sistemler sayesinde yasal sınır aşımları anında tespit edilerek, Sürekli İzleme Merkezi’ne rapor ediliyor.

Ceza ve Denetim Sonuçları

Mayıs ayında yapılan denetimlerde, hava kirliliğine neden oldukları belirlenen 53 tesise toplamda 38 milyon 114 bin 589 TL ceza uygulandı. Bakanlık yetkilileri, halkın sağlığı ve doğanın korunması adına denetimlerin devam edeceğini belirtiyor.

Bakan Kurum’un Mesajı

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, “Çevremizi korumak için gece gündüz çalışıyoruz. Hava kirliliğiyle mücadelede taviz vermiyoruz. Kurallara uymayan sanayi tesislerine gerekli cezaları uyguladık. Denetimlerimizi her alanda artıracağız. Halkımızın sağlığı ve doğamız için mücadelemiz sürecek” ifadelerini kullandı.

Periyodik Denetimler ve Çevre Dostu Üretim

Çevre mevzuatı kapsamında, Sürekli Emisyon Ölçüm Sistemi kurma zorunluluğu bulunmayan tesisler de düzenli olarak denetleniyor. Bakanlık, yeşil dönüşüm hedefleri doğrultusunda çevre dostu üretimi teşvik ederken, çevreyi koruma çalışmalarını sürdürüyor.

2024 yılında gerçekleştirilen 1798 denetim sonucunda, egzoz muayenesi yaptırmayan araç sahiplerine toplamda 14 milyon 56 bin 491 TL ceza kesildi. Bu cezaların uygulanması, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından başlatılan Egzoz Elektronik Denetleme Sistemi (EGEDES) aracılığıyla gerçekleştirilmektedir.

2018 yılında hayata geçirilen EGEDES projesi, ulaşım kaynaklı hava kirliliği ile mücadele amacıyla tüm Türkiye’de, yani 81 ilde uygulamaya konulmuştur. Bu sistem, araçların egzoz gazı emisyon ölçümlerini elektronik ortamda denetleyerek, ASELSAN ile geliştirilen plaka tanıma teknolojisi ile birlikte geçerli bir egzoz ölçümünün varlığını anında raporlamaktadır.

EGEDES sayesinde, egzoz muayenesi yaptırmamış araçların tespiti, trafik akışını aksatmadan sağlanmaktadır. 2024 yılı içerisinde yapılan denetimlerle, muayene yaptırmayan araçlara ceza kesilmiş olup, bu gelirler çevre koruma ve iklim değişikliğiyle mücadele çalışmalarında kullanılmaktadır.

Mobil Plaka Tanıma Sistemi (MPTS) cihazları, 81 il müdürlüğü denetim araçlarına entegre edilerek, trafikte ve yol kenarında sabit durumdayken egzoz emisyonu eksik olan araçların tespiti sağlanmaktadır. Hususi ve resmi araçlar, ilk 3 yıl sonunda ve sonrasında her iki yılda bir; ticari araçlar ise 1 yaşında ve sonrasında her yıl egzoz muayenesini yaptırmakla yükümlüdür.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı‘na bağlı Sürekli İzleme Merkezi ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Çevre Koruma ve Kontrol Daire Başkanlığı, hava kalitesini anlık olarak izliyor. İstanbul’daki hava kalitesi, Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı (NEFES) ve İBB’ye ait hava kalitesi izleme istasyonlarından alınan verilerle takip ediliyor. Veriler, ilçeler bazında ölçüm yapılarak, hava kalitesinin seviyeleri belirleniyor. Hava kalitesi endeksi, metreküplük hava içindeki partikül maddelere göre şu şekilde sıralanıyor:

• 0-50: Temiz (Yeşil)
• 51-100: Orta (Sarı)
• 101-150: Hassas (Turuncu)
• 151-200: Sağlıksız (Kırmızı)
• 201-300: Kötü (Mor)
• 301-500: Tehlikeli (Bordo)

İstanbul’daki trafik yoğunluğu, kentteki hava koşullarını da etkiliyor. Uzmanlar, artan araç sayısının kar yağışını dolaylı yoldan engellediğini belirtiyor. İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) İklim Bilimi ve Meteoroloji Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hüseyin Toros, “İstanbul’da sıcaklık şu an 2 derece. Eğer araç sayısı bu kadar fazla olmasaydı, sıcaklık belki 0 dereceye düşerdi ve kar yağışı yerine yağmur yağardı” dedi.

En Yoğun Trafiğe Sahip Şehir

İstanbul, son yıllarda trafik yoğunluğu açısından dünya genelinde birinci sıraya yerleşti. 2024 yılına ait rapora göre, ABD merkezli yazılım şirketinin verilerine göre şehir, New York’u geride bırakarak en yoğun trafiğe sahip şehir olarak belirlendi. Kentteki motorlu taşıt sayısının artması, trafikte geçirilen süreyi uzatırken, hava kalitesinin de düşmesine yol açıyor.

Araç Sayısındaki Artış ve Kirletici Etkisi

Prof. Dr. Toros, İstanbul’da kayıtlı araç sayısının 6 milyona yaklaştığını belirterek, bu durumun trafik sorunlarını ve hava kirliliğini artırdığını söyledi. Toros, “Birçok kişi yarım saatte gideceği yolu 1-2 saatte gidiyor. Dur-kalk yapan araçlar atmosfere daha fazla egzoz salıyor. Ayrıca yanlış araç kullanımı da bu sorunu tetikliyor. Araçlar sık sık hızlanıp ani fren yapıyor, bu da daha fazla kirletici madde salınımına yol açıyor” diye konuştu.

İnsan Sağlığına Olumsuz Etkiler

Trafikteki yoğunluk ve kirli hava, İstanbul’daki yaşam kalitesini düşürüyor. Prof. Dr. Toros, motorlu taşıtların saldığı kirli havanın, solunum yolu hastalıkları başta olmak üzere birçok sağlık sorununa neden olduğuna dikkat çekti. Toros, “Hava kalitesi düştükçe, kirli havayı soluyarak vücuda giren maddeler ciğerler, kalp ve beyin üzerinde olumsuz etkiler yapabiliyor. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre her yıl hava kirliliği nedeniyle 7 milyondan fazla insan hayatını kaybediyor” dedi.

Trafikteki Yoğunluk Kar Yağışını Engelliyor

İstanbul’daki trafik artışı, sadece hava kalitesini değil, aynı zamanda kar yağışını da etkiliyor. Şehirdeki asfalt yollar ve araçlardan çıkan kirletici gazlar, atmosferin kimyasal yapısını değiştiriyor. Toros, “İstanbul’daki her araç bir soba gibi. Araç egzozlarından çıkan kirletici gazlar, parçacık maddeler şeklinde atmosfere karışıyor ve bu da atmosferin yapısını değiştiriyor” dedi. Şehirdeki ‘şehir ısı adası’ etkisi, sıcaklıkları 2 dereceye kadar yükselterek kar yağışını engelliyor.

Toplu Taşıma ve Farkındalık Artırılmalı

Prof. Dr. Toros, artan araç sayısının daha fazla trafik sıkışıklığı ve hava kirliliği yaratacağını belirterek, bu sorunun çözülmesi için toplu taşıma kullanımının artırılması gerektiğini söyledi. Ayrıca, araçların daha verimli kullanılması için farkındalık yaratılması gerektiğini vurguladı: “İstanbul’da araç sayısındaki artış devam ederse, trafik daha da kötüleşecek ve hava kirliliği ciddi boyutlara ulaşacak. Toplu taşımaya yönelmek, paylaşımlı araç kullanmak gibi önlemlerle bu sorun azaltılabilir.”

Bu gelişmeler, İstanbul’daki trafik sorunlarının sadece günlük yaşamı değil, aynı zamanda çevre ve iklim koşullarını da olumsuz etkilediğini gözler önüne seriyor.